Кайся, гэта балюча: інтэрв'ю з Сашам Філіпенкам

 

Саша Філіпенка вяртаецца ў Менск прэзентаваць свой чацвёрты раман «Чырвоны крыж» пра мінулае, якое нельга забываць. Мы сустрэліся з Сашам 3-га ліпеня і пагутарылі пра новую кнігу, «чырвонага чалавека», мяккую беларусізацыю і чаму беларусам ужо даўно трэба пакаяцца.

 

– Сёння 3 ліпеня, Дзень незалежнасці. Наколькі Беларусь аддалілася ў гэтай незалежнасці ад 1991 года, ад «чырвонага чалавека» Алексіевіч, ад чалавека, пра якога вы пішаце ў «Чырвоным крыжы»?

– Складана меркаваць. Я пайшоў у школу 1 верасня 1991 года. Калі я цяпер гляджу відэазапісы з таго дня, заўважаю цікавую рэч: імперыя знікла, больш няма велізарнай краіны. Аднак настаўнік усё роўна застаецца савецкім чалавекам, распавядае пра сшыткі ў клетачку і лінейку. Атрымліваецца, імперыя загінула, яе фармальна няма, а людзі засталіся.

Тое ж самае назіраў сёння: я прагуляўся ад Акадэміі навук і ўбачыў краіну «людзей у цывільным». Гэта моцна ўражвае. Выходзіць, мы недалёка адышлі. Усё, што адбываецца вакол, паказвае, што «чырвоны чалавек» умоўна з 90-х да 2010-х не зусім разумеў новых умоў гульні, быў разгублены, пасля абураўся, а цяпер зноў займае сваё месца.

 

 

– У кнізе вы пішаце пра 2001 год, Курапаты, АМАП. Прайшло 16 гадоў, яшчэ адзін інтэрвал, але гэтыя тэмы зноў актуальныя. Атрымліваецца, нічога не мяняецца?

– Я цвёрда перакананы: усё заўжды паўтараецца. Гісторыя чалавецтва пра гэта кажа, і ў мяне няма ілюзій, што раптам калісьці праблемы сыдуць. Не. Мы проста будзем з новых бакоў падыходзіць да іх, зноў з імі сутыкацца. Гэта такі дом, які мы абыходзім, але ўсё адно наступаем на тыя ж граблі. Мы ведаем, што яны там ляжаць, пераскокваем праз іх дзесяць гадоў, а потым забываем. Галоўнае, што мы ніколі іх адсюль не прыбярэм.

Калі я апісваў момант з Курапатамі (супрацьстаянне грамадскасці і ўлады), у Беларусі яшчэ нічога не адбывалася. Я нават не мог здагадацца, што нешта такое можа здарыцца. Але потым праблема паўстала зноў. На шчасце, усё скончылася добра.

Справа ў іншым. Усё адно камусьці ў галаву прыходзіць думка штосьці будаваць тут, а не на лініі Сталіна, напрыклад. Калі вам патрэбны гандлёвы цэнтр на месцы памяці, то чаму б яго не пабудаваць менавіта там?

– Зараз у Расіі бачны моцны адкат у мінулае. У Беларусі, наадварот, бачныя нейкія маркеры змен – мяккая беларусізацыя, напрыклад. Можа, усё гэта нам толькі здаецца?

– Безумоўна, Расія коціцца вялізнымі тэмпамі назад. Усе гатовыя маршыраваць. Тут адбываецца менавіта тое, пра што вы кажаце. Я бачу вялікую колькасць людзей з «Пагонямі», але ў мяне заўжды ўзнікае пытанне: дзе былі гэтыя людзі ў 2010, калі яны насамрэч былі патрэбныя?

Не павінна быць ілюзій, што гэта нейкая вялікая перамога грамадства, а не спушчаная ўстаноўка зверху. Беларусізацыя адбываецца з двух бакоў. Не варта думаць, што дзяржава не прымае ў гэтым удзел. Пасля падзей ва Украіне трэба было растлумачыць беларусам, што яны беларусы. У сувязі з гэтым і прэзідэнт пачаў часцей размаўляць «на мове», і мы ўбачылі плакаты «Якое тваё першае слова...».

Пры разгоне мітынгоўцаў на Дні Волі, мне здаецца, ва ўладаў быў дыялог якраз не з беларускай апазіцыяй, а з Масквой. Тэатральная зачыстка была не з-за боязі 3000 чалавек – выходзіла і больш. Гэта быў пасыл «туды»: «З намі не пракацяць штукі, якія былі ва Украіне. Калі жадаеце тут нешта паспрабаваць, вам прыйдзецца дзейнічаць больш адкрыта і актыўна». І ў гэтым таксама ёсць частка нейкай беларусізацыі – улада змагаецца, каб захаваць сябе.

 

 

– Вы неяк казалі, што «Чырвоны крыж» створаны для таго, каб людзі з налепкамі «Можам паўтарыць» штосьці зразумелі і пачалі думаць. Але ці прачытаюць гэтыя людзі кнігу?

– Абсалютна слушна, яны яе не прачытаюць. І яны не пачнуць думаць. Па сутнасці, тэкст ні на што не паўплывае. У Салжаніцына і Шаламава былі мільённыя наклады кніг, але «чырвоны чалавек» нікуды не сышоў. Але гэта не скасоўвае таго, што гэтую сізіфаву працу трэба рабіць, што пра гэта трэба пісаць.

Я цвёрда перакананы: літаратура не павінна станавіцца агульнарасійскай дыктоўкай у канцы года, барочным глупствам, спаленай хаткай Прышвіна. Асабіста ў мяне зусім іншыя задачы. Літаратура павінна быць лаканічнай і дакументальнай, у яе мусіць быць нейкая задача і адказнасць. У маёй новай кнізе ёсць момант, калі я апісваю ўбіты ў зямлю крыж, і гэта, з аднаго боку, важны ўрывак, а з іншага – паказальны.

– Як стваралася кніга?

– Усё пачалося з таго, што на адной з прэзентацый да мяне падышоў Канстанцін Багуслаўскі і прапанаваў дасылаць гістарычныя дакументы. Але з таго, што ён дасылаў, не складвалася якая-небудзь гісторыя. Там былі лагерныя дакументы, якія безумоўна ўражваюць, але я не разумеў, што можна з гэтага зрабіць.

Аднойчы, калі я збіраўся ісці ў душ, мне патэлефанаваў Косця і расказаў, што знайшоў два дакументы, у якіх «Чырвоны крыж» піша, што пачынаецца вайна, а ім не адказваюць. Я пайшоў у душ і там, як азарэнне, у мяне ў хвіліну склалася ўся гісторыя. Далей мы пачалі шукаць дадатковыя звесткі, раскручваць сюжэт.

«Я супраць абагульненняў. Усе мы розныя»

У Расіі нам адмовілі ў выдачы патрэбных матэрыялаў. Абсурд заключаецца ў тым, што многія дакументы, якія мы шукалі, былі рассакрэчаныя яшчэ ў эпоху Ельцына, але пасля іх зноў схавалі.

У Расіі не ўмеюць каяцца і не хочуць каяцца, наогул не бачаць у гэтым неабходнасці, таму што ўяўляюць гэта як слабасць. Аднак усё наадварот. Нядаўна я бачыў хлопчыка ў Германіі, які страціў прытомнасць ад слоў настаўніка на экскурсіі ў лагеры смерці Дахау. А ў Расіі мы бачым лагер «Пермь-36», перароблены з лагера памяці ў месца, дзе распавядаюць пра тое, як там усё было добра.

Думаю, што ў мазгах людзей ва ўладзе лічыцца, што гэта плюс-мінус норма: так, Сталін быў крывавым тыранам, але ён пабудаваў дарогі. Мне здаецца, для таго, каб пабудаваць дарогі, не патрэбныя працоўныя лагеры. Краіна ўсё больш вяртаецца назад. Калі Пуцін у пачатку свайго праўлення асуджаў сталінскі рэжым, то цяпер ён кажа, што распад СССР – вялікая трагедыя, а Сталіна ўжо нельга так адназначна ацэньваць.

 

 

– Ці трэба ў такім выпадку каяцца беларусам?

– Бясспрэчна. Мы былі часткай гэтай краіны, у нас былі атрады НКУС. Як мне здаецца, людзі ў цывільным, якія запаўняюць Менск сёння, – рэха таго часу. Калі б мы зразумелі, што «варанкі» і ўсё з гэтым звязанае – гэта не вельмі добра, то маглі б зразумець, што і ў гэтых «цывільных» няма неабходнасці.

«Я цвёрда перакананы: усё заўжды паўтараецца»

Я сустракаюся з меркаваннямі: беларусы былі класныя, а ўсё жудаснае было ад рускіх. Мне здаецца, гэтыя думкі надзвычай няправільныя. Трэба казаць сабе праўду. Вы не робіцеся лепш ад таго, што вы беларусы, і вы не становіцеся горш ад таго, што рускія, і наадварот. Я супраць абагульненняў. Усе мы розныя.

– Галоўная гераіня кнігі пакутуе на сіндром Альцгеймера. Ці можна разглядаць гэта як метафару, што памяць пра жахі рэпрэсій і вайны калісьці сыдуць?

– Тэма хваробы вельмі важная ў кнізе. Жанчына хварэе не проста так: гэта наша грамадства. Але больш каштоўныя яе словы пра тое, што яна ўсё адно нічога не забудзе. Бог нібыта замятае сляды, каб яна не змагла спытаць нешта нязручнае пры сустрэчы. І я думаю, што яна не забудзе нічога. А вось мы ў цвярозай памяці і розуме не хочам шмат чаго памятаць.

Пасля працы з архівамі я цвёрда пераканаўся, што ўсе дакументы павінны быць адкрытымі. Мне падавалася, што, калі ты публікуеш у кнізе факты, складана сказаць нешта супраць іх. Вы бачыце, як расстрэльваюць людзей, як дастаюць залатыя каронкі, але перакананыя камуністы на гэта кажуць: «Ну, гэта ўсё няпраўда. Гэта ў эпоху Ельцына спецыяльна ўкідвалі дакументы, каб ачарніць савецкую ўладу, а нічога такога не было». Як бы ты ні даказваў адваротнае, табе ўсё адно не вераць.

 

 

– Можа, быў абраны не той метад, каб казаць штосьці ў эпоху постпраўды?

– Мне здаецца, калі ў эпоху постпраўды вы пачынаеце дзейнічаць метадамі постпраўды, то ўсё адно працуеце на постпраўду.

Мы жывем у такія часы: хто гучней крычыць, той і мае рацыю. Гэта звязана з тым, як сацыяльныя сеткі змянілі наш свет. Цяпер усё атрымліваюць галасы. Напрыклад, мы бачым, што Святлана Алексіевіч піша пост, і пад ім з'яўляецца каментар. Атрымліваецца, што каментар раўназначны, падаецца, быццам гэта дзве роўныя сілы, але гэта не так.

«У мяне няма задачы штосьці змяніць, я хутчэй фіксую час»

Трэба ўсё адно адстойваць тое, што ты робіш, але, з іншага боку, разумець: гэта сізіфава праца. Хутчэй за ўсё, яна не прынясе добрага ва ўмовах, калі людзі вераць у тое, што ім паказваюць па тэлевізары, – гэта такое талстоўскае непраціўленне. На ўмоўныя 86% не трэба ўплываць: расказвай ім месяц у навінах пра ліберальныя каштоўнасці, і яны пачнуць ляпіць налепкі са сцягам ЕЗ. У іх няма свайго меркавання. Тут трэба ўзаемадзейнічаць з людзьмі, якія займаюцца гэтай прапагандай, а гэта ўжо значна складаней: яны ж не зацікаўленыя што-небудзь мяняць. У новай сістэме ім проста не будзе месца.

І потым, у мяне няма задачы штосьці змяніць, я хутчэй фіксую час. «Чырвоны крыж» – гэта ж і пра сучаснасць.

 

 

Задаць пытанне пісьменніку, паціснуць руку выдаўцу, набыць і падпісаць кніжку можна ў сераду, 5 ліпеня, а 19-й у кнігарні «Логвінаў» (пр-т Незалежнасці, 37а).

Падзея ў Facebook

 

 

Тэкст by Сяргей Шаматульскі

Фота by Віялета Саўчыц

 


КАМЕНТАРЫ (1)

Рыта Тарайкевіч
Рыта Тарайкевіч | 2017-07-12 12:32:46

Савецкага чалавека можна назваць чырвоным толькі ў тым выпадку, калі ён верыць у чырвоныя, ці левыя, ідэі свободы і салідарнасці. У большасці выпадкаў савецкасць абыходзіцца бяз гэтага, а з'яўляецца папросту аўтарытаршчынай і застрашанасцю. У гэтым няма нічога чырвонага і вельмі мала левага.

КАМЕНТАВАЦЬ