«Словы Мовы»: Таня Скарынкіна – пра ратаванне роднай гутаркай

У Беларусі цябе могуць выклікаць на дыван за значок, могуць штрафануць за фасадны дэкор, могуць кінуць у турму за вопратку «незарэгістраванай» расфарбоўкі, але вось гаварыць па-беларуску – гэта пакуль дазволена, гэта пакуль не крымінал. Падаецца, пасля лета-2020 актыўных карыстальнікаў беларускай стала больш, бо ўсім зразумела: адным толькі «дзякуй» на касе ты цяпер можаш і падзяку выказаць, і шырокі спектр сваіх каштоўнасцяў абазначыць. Два склады – і бездань сэнсаў. А «спасибо» – гэта ўсяго толькі «спасибо».

 

Паэтка, пісьменніца, эсэістка Таня Скарынкіна «саспела» для беларускай мовы раней за многіх, але не раней за 45. У 2014-м яна пачала пісаць эсэ па-беларуску, серыя тэкстаў была пазней аб'яднаная ў зборнік «Шмат Чэслава Мілаша, крыху Элвіса Прэслі», а сёлета ў жаночым выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў новы зборнік – «Райцэнтр». На старонках 34mag.net Таня разважае пра свае ўзаемаадносіны з беларускай мовай: ад школьнага факультатыва (так, беларуская ў Беларусі была факультатывам!) праз «случаі» цёткі Ядзі да дыямантаў-знаходак у тэкстах сучаснікаў.

 

Нас прыціснула.

Калі моцна прыцісне, успомніш і пра Мову. Як пра Божую ікону ў часы, калі забаранюць маліцца. І мы пачалі размаўляць на Мове. Хто больш удала, хто менш. Са сваімі прыемна, нават калі слова забудзешся альбо зблытаеш. Даруем адно аднаму. Калі трэба, дапамагаем. З незнаёмымі цяжэй. З прадавачкамі. З касіркамі. Лепш ім у вочы не глядзець. Там у вачах нешта такое адбываецца. Неапісальнае. Быццам завыў ваўком альбо заплакаў прылюдна. Але сёння адважылася і загаварыла па-беларуску з выпадковай жанчынай у краме. Яна не бачыла кошт, дробна напісаны на цэтліку. Звярнулася да мяне, я патлумачыла па-беларуску. Самае дзіўнае, што яна перайшла таксама на беларускую незаўважна для сябе і падзякавала: «Дзякуй».

Не сказаць, што Мовы я не ведала, бо пашчасціла з настаўніцай. У тыя савецкія часы афіцыйнымі ў нас былі толькі ўрокі белліту, а па мове – факультатыў. І бацькі па заяве маглі адмовіцца ад Мовы, таму што ў школе вучыліся амаль усе дзеці ваенных. Яны прыязджалі з усяго Савецкага Саюза. Для іх Мова была неістотанай рэччу, бо праз нейкі час вайсковую сям’ю маглі перавесці ў які заўгодна куток СССР. Пад гэтую марку і мясцовыя адмаўляліся ад факультатыва. У выніку з класа ў 25 чалавек на Мову хадзілі толькі сямёра. Непахісна патрабавальная на ўроках літаратуры настаўніца зусім інакш ставілася да меншасці, якая наведвала заняткі Мовы. З любоў да дзяцей, што не пагрэбавалі ейным прадметам.

Яшчэ, канешне, мамін уплыў. Мама была дэпутатам гарсавета. Адзін з абавязкаў дэпутата, напрыклад, віншаваць жаніхоў і нявест у ЗАГСе. Мама віншавала толькі па-беларуску. Даклады для ўрачыстых сходаў па дзяржаўных святах 7 лістапада і 1 траўня пісала на беларускай. І вельмі ганарылася перад гасцямі, калі на яе дзень народзінаў з Мінска прыязджаў стрыечны татаў брат Уладзімір  Максімавіч Скарынкін. Паэт і перкладчык. Ён размаўляў выключна па-беларуску. Маме заўсёды прысвячаў верш на Мове.

Для Мовы я саспела пазнавата, у 45 гадоў. Пачала эсэі пісаць. І калі мы сабраліся на застолле святкаваць цётку Іру, маміну малодшую сястру, нехта з радні кажа: «Ты ж па-беларуску пішаш. Пагавары з намі на Мове». І я думаю: «Сапраўды, больш за шэсць гадоў на Мове пісаць – пішу,  а казаць – маўчу». Загаварыла, карацей. Ім было ўсім за сталом дзіўна. Некаторым смешна. Адначасова я бачыла, як святлеюць твары ад нязвыклай радасці чуць Мову за сталом, ва ўласнай кватэры жыўцом. Толькі падтрымаць не атрымоўвалася. Яны спрабавалі, канешне. Прасілі, каб перакладала словы. Я перакладала. Адзіны, хто размаўляў на роўных, – імянінніца. Ды якое на роўных, я з апошняй моцы цягнулася, каб не асароміцца. Зайздрошчу старому пакаленню, што валодае смаргонскай народнай трасянкай. Сэрца трапечацца, калі чую. За цёцю падымаю шклянку: «П’ем да дна!» Цёця ў адказ: «Каб думка была адна!» Выпіваю-закусваю. Запісваю ў нататнік пра думку. Спатрэбіцца калі-небудзь. Вось і спатрэбілася даволі хутка.У цёці народзіны 20 лютага. Сёння 31 сакавіка.

«Я бачыла, як святлеюць твары ад нязвыклай радасці чуць Мову за сталом, ва ўласнай кватэры жыўцом»

Беларускіх дыялектызмаў слоўнік вяду даўно. Асабліва цікавыя нават памятаю, ад каго ўзятыя выразы і словы.

«Стрыбля», «марэля», «варыўня», «юлёвы» ад літаратаркі і архівісткі Волі Бабковай. Адпаведна «страказа», «абрыкос», «ліловы», «кладоўка».

«Прыхамаць», «гуртаваць» ад філосафа Валянціна Акудовіча. Гэта расейскія «прихоть», «объединять». «Гуртакоўцы» – адпаведна, «кружковцы».

«Касьміроўка» – хустка кашаміравая ад народнага музыкі Аляксея Крукоўскага.

«Шалгуны» – званочкі на вясельных аглоблях. Ад цёці Марыі. «Падзежнік» – зрэбны абрус замест місы пад бульбу. Елі прама з яго. Не пралі, а проста сушылі на вяроўцы, як папалуднавалі. Гэта ад мамы. «Зрэбны» трэба, напэўна, таксама патлумачыць. Зрэб’е – грубае даматканае палатно з лёну.

«Ацеслівы» – ад сяброўкі Валі з Гезгалаў Дзятлаўскага раёна нашай вобласці Гарадзенскай. Так кажуць пра недапечаны хлеб і пра прыдуркаватага чалавека. «Аплэва» яшчэ кажуць на дурня. Гэтае вось слаўцо ведаю з дзяцінства. Мама так часцяком называла тату, калі прыходзіў з канторы п’яны. Ён быў начальнікам каморнікаў раённых. У палях яму часта налівалі старшыні калгасаў і саўгасаў падчас камандзіровак па раёне. Тое ж і «клында», што і «аплэвуш», «аплэвух». Але клындай мама называла мяне, як яна казала, «шутя-любя». Безгаловы, боўдзіла.

«Хруст», «фаворкі» – хвораст. Той, каторы не галлё, а кулінарны выраб. Ад паэткі Наталлі Русецкай.

«Усхадзіліся» –  заварушыліся. Ад літаратуразнаўцы Паліны Сцепаненка.

«Кансароўка» – бляшанка ад кансервы, «дыкта» – фанера. Ад пісьменніка Уладзіміра Сцяпана.

Яшчэ ад Валі з Гезгалаў: «цокаўкі» – арэлі. І прымаўку ад яе: «Жыццё пражыла, як на свінні праехала» – пераняла і адразу стала паспяхова выкарыстоўваць. У тым сэсне, што прымаўка усім падабалася, таму што падыходзіла. А ў бабулі Францаўны, мы яе ніколі не звалі на імя, толькі на імя па бацьку, на ўсе заўвагі быў адзін адказ: «Дажывіце да маіх гадоў». Напрыклад, калі дочкі пыталіся:

– Мамуся, чаму ты хустку ніколі не здымаеш?

– Дажывіце да маіх гадоў.

І ўсе дзеці і дажылі, і перажылі. Бабуля памярла ў 75, а старэйшая дачка Яня  памярла ў 86, брат Вячаслаў – у 83. Толькі Эдзя памёр маладзейшы за бабулю ў 71 год. Бо хварэў на сухоты, а паліў адну за адной папяросы «Беламор», папіваў. А вось маме ў сакавіку 87 споўнілася, цёці Марыі – 80, цёці Іры – 79. Яны і мову, як умелі, нам перадалі, але мала карыстаемся. Я нядаўна зайшлася на дзень народзінаў да цёці Іры. Панесла ў падарунак кнігу эсэяў «Шмат Чэслава Мілаша, крыху Элвіса Прэслі».

«Жахліва думаць, што хутка наогул не будзе людзей, якія кажуць на трасянцы як дыхаюць»

Кніга выйшла яшчэ ў 2016-м, але я доўгі час не была гатовая, каб радня чытала яе. Бо там пра іх. Я нічога благога не напісала, ды толькі ведаць, што ты нешта рабіў спантаннае, а цябе назіралі і апісалі, ды яшчэ надрукавалі, і незнаёмыя людзі пра цябе даведаюцца – гэта не ў гусце нашай радзіны. Але жаданне занатаваць любімыя гісторыі, сто разоў чутыя  менавіта па-беларуску, важней. Дзеля захавання гаворкі смаргонскай народнай шмат чым магу ахвяраваць. Тым больш каб навучыцца на ёй размаўляць. Гэта і мама, і цёці ўмеюць, і іншыя мясцовыя іх равеснікі, каторых няшмат засталося. Жахліва думаць, што хутка наогул не будзе людзей, якія кажуць на трасянцы як дыхаюць.

Цёця Ядзя лепей за ўсіх мовай валодае смаргонскай. Цёця – не родная кроў. Яна жонка  Эдзі. Ёй 84. Яна кажа «пярвей» замест «раней». «Пабожны» замест агульнапрынятага «набожны». Ад яе пачула слова «цюга». ЦюгА. Часцяком цёця ўспамінае дзяцінства. Ведае, што люблю «случаі». Іх у цёці процьма:

– Быў яшчэ такі случай. Мы пасцілі каровы. Ганяў хто сваіх. Я ганяла з шасці гадоў. Мяне маленькую будзілі. Я брала карову на вяроўку і вяла пасціць. Бывае зайду не туды, куды трэба, бо спаць хачу, а яна ад мяне вырвецца. Яна чуствует. Ідзёт туды да кароў. І вот скока кароў, стока пастухоў. А ў той раз можа не ўсе былі. Некаторыя пайшлі дамой перакусіць. Не так далёка было ісці. Во як да сярэдняга магазіна. Удвёх мы можа, утрох асталіся. Прышоў воўк. Схапіў авечку адну. Неяк закінуў на плечы. І так каровы пёрліся за ім. Раўлі, і ён кінуў. А мы крычэлі: «ЦюгА! ЦюгА!» І тады горла засіпала. Так крычэлі.

– Часта вам так прыходзілася крычэць?

– Два разы. Втары раз воўк не ўспеў авечку схапіць.

Так я зразумела, што «цюга» – сінонім «улюлю». А потым слоўнік пацвердзіў: міжнарод. паляўніч. размоўн. // Расейска-беларускі (Крапіва).

Сёння выпадкова сустрэла знаёмага, у якога ёсць мая кніжка эсэяў. Ён сталага ўзросту, пенсіянер. Адразу паспяшаўся адсправаздачыцца, што кнігу маю прачытаў, што выпісаў адтуль мноства словаў на трасянцы. Сам ён не мясцовы, з Расеі. Дзіва і радасць ягоная зацікаўленасць Мовай. Так што дарма ў савецкія часы рускамоўным вучням хадзіць на беларускі факультатыў не раілі. Пазбавілі моўных адкрыццяў. Я б не даравала бацькам, каб са мной такое зрабілі.

 

Гэты матэрыял – частка серыі пра рэчы і з'явы, якія сталі сімваламі барацьбы беларусаў за свае правы. 12 сімвалаў і 12 поглядаў на тое, што здарылася з намі мінулым летам. 12 аўтарак і аўтараў – гэта людзі рознага досведу, розных прафесій, поглядаў і ўзаемаадносін са словам, а яднае іх моцнае жаданне разабрацца ў беларускай культуры ды ментальнасці, улавіць знакі часу і зафіксаваць іх.