Памяць, вершы і стары дом

Журналістка Адэля Дубавец пра паэтычны пленэр памяцi Таццяны Сапач, які правяла гэтым летам.

 

Некалькі гадоў я па працы і з цікавасці штодня сачыла за ўсімі культурнымі падзеямі, якія адбываюцца ў Беларусі. Асабліва касмічнымі мне падаваліся летнія пленэры, калі творы ствараюцца ў жывым часе, а творцы, апроч змагання з уласным светам, адольваюць сацыяфобію ды побытавыя нязручнасці.

Вось мастакі высадзіліся дэсантам на краявідзе, вось скульптары перад дажджамі спавіваюць у поліэтылен сваіх гліняных дзяцей. І мне адкрылася: чамусьці ніхто не збірае паэтаў, паэты-адзіночкі сустракаюцца толькі на сцэнах, іх клічуць толькі паказаць вынік, ніякага брэйнсторму, абмену, ніякага працэсу.

Атрымлівалася, што гэтую дзірку выпадае цыраваць мне, хаця з паэзіяй, апроч чытальніцкага інтарэсу, мяне лучыць толькі тое, што мая мама была паэткай. Шэсць жніўняў запар мы збіраліся ў ейнай роднай вёсцы, каб адзначыць мамін дзень народзінаў у коле паэтаў ды пісьменнікаў, толькі без яе самой. І, відаць, прыспеў час памяняць правілы гэтых сустрэч. Трэба было працягваць дзейнічаць у межах грувасткага канструкту «захоўваць памяць» пра яе, самае ж моцнае, што хочацца памятаць і перадаваць пра маю маму, – гэта ўспышкі радасці.

Я ўявіла сабе хату, у якой мама складала свае першыя радкі, і месца сілы, куды можна склікаць тонкіх, як іхныя ўласныя вейкі, натураў, вызначылася само сабою.

Розныя цудоўныя людзі дапамаглі мне разаслаць вестку пра пленэр маладым паэтам, таксама я разаслала асабістыя запрашэнні тым, чые вершы выклікаюць ува мне ўсплёск розных нейратрансмітэраў.

«Самае ж моцнае, што хочацца памятаць і перадаваць пра маю маму, – гэта ўспышкі радасці»

У сярэдзіне жніўня я прыехала ў вёску, дзе, страчваючы колішнія жывыя колеры, пад вятрамі ды сонцамі стаіць бабіна хата. Па суседнім агародзе, не выказваючы мне аніякай суседскай цікаўнасці, млява перамяшчаліся некалькі персанажаў у халатах. Наша вялікая вёска ўвесь час паўзе кудысьці ўдалячынь, выпростваючы шэрагі аграгарадковых брыкецікаў толькі ў адзін бок. Іншы ж бок, дзе калісьці праходзілі мае ўласныя школьныя леты, паціху адсыхае, як непатрэбны яшчарцы выцвілы хвост. Часам яго трывожаць, варушачы зямлю, засяроджаныя на сабе гарадскія дачнікі ці засяроджаныя на нябачным людзі, якія ладам жыцця не ўпісаліся ў гарадскі рытм з ягонай выцверажальнай штомесячнай камуналкай.

Я стаяла на дарозе, абменьваючыся пустымі позіркамі з чорнымі вокнамі, заўжды накіраванымі на дарогу. Больш за ўсё мне карцела паказаць ім падарожнікаў, якія набліжаюцца, разбураючы млявасць і заканамернае цячэнне часу.

 

 

У вызначаны дзень мы з сям'ёю жвава расстаўлялі ўсе прыдбаныя мною прыкметы цывілізаванага летніка – садовы душ з цёплай вадою, вялікія намёты, пад якія брат, не шкадуючы, слаў пярыну з пазапазапазалеташняга сена. Сена пахла дзясяткамі летаў, зляжалымі травамі і крыху вечнасцю. Амаль уначы на цёмным гарадскім аўтавакзале я сустрэла трох паэтак. З усімі трыма мы бачыліся ўпершыню і наскора абмеркавалі розныя чалавечыя псіхатыпы, відаць, спяшаючыся адразу ж прадказаць, з кім маем справу. Праз хвіліну нас праглынула вясковая дарога, паэткі, маўклівыя і небяспечныя, дыхалі мне ў спіну сваімі пружыністымі дыханнямі.

Стоячы ў змроку старога саду, дзе з пастаянных жыхароў засталіся адно восы, тры гарадскія дзяўчыны выглядалі разгублена – адна з іх, Насця з Мазыра, як аказалася, ніколі не начавала на прыродзе, і ноч у намёце палохала ды вабіла яе, як першае ў жыцці віно, дапітае з бацькоўскага келіха. Ніна з Маладэчна прагнула самоты, Наста з Рагачова пасміхалася вачамі дасведчанай вандроўніцы.

Раніцай сардэчная цётка Таня, якая нястомна забяспечвала all inclusive у нашым стыхійным творчым комплексе, накарміла паэтак у лепшым стылі гэтай хаты – без права пакідаць штосьці на талерках. Неўзабаве на ганку з'явілася мая цётка Ларыса – беларускае сэрца вёскі ды вясковай школы, дзе яна выкладае родную мову ды літаратуру. Яна забрала паэтак на экскурсію ў самыя нетры колішняга мястэчка.

Падчас нямецкай акупацыі тут пачало віраваць творчае жыццё. Пазнаёміўшыся ў беларускай школе, мясцовыя хлопцы сустракаліся, каб дзяліцца роздумамі, крытыкаваць сталінскі лад ды ствараць. Адзін з іх пісаў вершы, другі маляваў трапныя карыкатуры на новую рэчаіснасць. Спадар Мікалай, пляменнік аднаго з гэтай творчай кампаніі, няспешна апавядаў гісторыю сваёй сям'і ды юнакоў, якіх у 1951 з падачы іншых аднавяскоўцаў арыштавалі ды звезлі ў Сібір. У гісторыі той ёсць усё для добрага раману – гісторыя кахання, ператрусы, гэтак і не здзейсненая помста. І дзве скрыні вершаў, спісаных агульных сшыткаў, якія закапалі за хатаю пад вакном. (Прачытаць гэтую гісторыю больш поўна можна ў гэтай кнізе.)

Пазней у вясковай бібліятэцы краязнавец ды крытык Міхась Казлоўскі дзяліўся сваімі кніжнымі поспехамі ды горыччу з-за страты нацыянальнай спадчыны, а бібліятэкарка Марына Сцяпанаўна падсалоджвала горыч гарбатаю з цукеркамі. Увечары ўжо ў наш канец вёскі прыехала Ірына Дубянецкая, якую прынята змяшчаць у акрэсленні «філосаф і доктар тэалогіі». Некалькі гадзінаў без перапынку яна тлумачыла вобразы, сэнсы ды змены рэгістраў у паэзіі сваёй блізкай сяброўкі Таццяны Сапач, каб неўзабаве злавіць на паўшляху цягнік Вільня – Менск, пакінуўшы хвост яшчаркі пакрысе набрыньваць колерамі.

 

 

Уначы асяроддзе паэтаў дапоўніў барадаты Павел з Ліды, ён прыйшоў з дажджу і цемры з велізарным заплечнікам і дзёрзкім, як на такія атмасферныя ўмовы, кароткім рукавом. Нястрымна заліло. Намёты працяклі, у спальніках завёўся холад, падмочаныя паэты сцякліся ў дом, шукаючы цяпла і ратунку.

Раніцай у хаце пахла, як на другі дзень вяселля. Лілася гарэлка, праўда, у аптэчных дозах ды лекавых мэтах. Здаецца, спрацавала, бо моцна прастуджаных між нас не было. Прыехала паэтка Аксана з Маладэчна, і прыкладна апоўдні мы высадзіліся ў Залессі, там, дзе калісьці жыў Міхал Клеафас Агінскі ды напісаў свой самы вядомы паланэз-развітанне. Праўда, гадзіннік на ягоным палацы сёння адлічвае час боем крамлёўскіх курантаў, але гэта зусім іншая гісторыя.

Палацава-паркавы ансамбль тануў пад залевай, а мастак ды краязнаўца Сяргей Верамейчык вадзіў цалафанавых паэтаў, захутаных у шалёсткія плашчыкі, слядамі паэмы «Залессе», напісанай філарэтам Аляксандрам Ходзькам 195 год таму.

Калі дождж прабраўся пад плашчыкі, спадар Сяргей забраў экскурсію да сябе дадому, у хату-шкатулку, дзе, у адрозненне ад сённяшняга палаца, усе экспанаты – арыгінальныя. Калі мы выйшлі на двор, жнівень разаслаў сонечныя промні па агародзе.

«Раніцай сардэчная цётка Таня накарміла паэтак у лепшым стылі гэтай хаты – без права пакідаць штосьці на талерках»

Увечары нехта скараў узгоркі ды адкрываў сабе далягляды, хтосьці засеў у бабінай хаце, робячы першы ў жыцці пераклад верша з украінскай. Калі б нечаканы падарожнік у гэты вечар спыніўся на дарозе і паглядзеў хаце ў вочы, ён бы ўбачыў, што там няма пустэчы, там гараць лямпы, варушацца цені, прыдумваюцца жартаўлівыя псеўданімы, вядуцца сур'ёзныя спрэчкі пра дарэчнасць словаў ды агулам пануе жыццё.

На трэці дзень вёску разрэзаў магутны вакал спявачкі Вальжыны Цярэшчанкі. Усю ноч яна дабіралася з горада над Сожам у вёску над ракой Гадзяёй, але ні ў адной стомы свету не хапае заглушкі, каб спыніць цярэшчанкаўскую песню. Хваставая вуліца сатрасалася спевамі, якія гучалі яшчэ паўночы, бударажачы суседзяў, адвыклых ад любога шуму.

Цікава, ці можна было б вымераць велічыню ўспышкі, калі яна адбываецца не на сонцы, а, напрыклад, у бабінай хаце. Цяпер прыйшла сяброўка-восень, і паэты тужаць па леце, час ад часу складаючы ў маю скрынку новыя вершы. А я не маю ніякіх высноваў, апроч адной – у наступным годзе прынамсі адзін паэтычны пленэр у Беларусі будзе дакладна. З дажджом ці без яго.

 


КАМЕНТАРЫ (0)

КАМЕНТАВАЦЬ