Ці могуць беларуса судзіць у Гаазе?

Розныя міжнародныя арганізацыі існуюць у тым ліку для таго, каб грамадзяне планеты маглі выйсці з бурбалкі рэгіянальнай юрысдыкцыі і пашукаць справядлівасці дзесьці яшчэ. Але наколькі ў гэтым плане абароненыя беларусы? Разабраліся, як працуюць міжнародныя суды і каго яны наогул прымаюць.

 

Каго судзіць Міжнародны суд ААН?

Міжнародны суд ААН займаецца – з рознай ступенню паспяховасці – вырашэннем міждзяржаўных спрэчак. Яго юрысдыкцыя распаўсюджваецца на дзяржавы – сябры ААН, а значыць і на Беларусь.

Беларусь увахолзіць у ААН з моманту з'яўлення гэтай арганізацыі ў 1945 годзе. Беларускай і Украінскай ССР дазволілі стаць сябрамі ААН разам з СССР, улічваючы, што за гады Другой сусветнай вайны гэтыя рэспублікі пацярпелі асабліва моцна.

У Міжнародным судзе ААН Беларусь ніколі ні з кім не судзілася.

 

А хто ж судзіў акупантаў Беларусі?

Нямецкіх ваенных злачынцаў судзіў не Міжнародны суд ААН, а Міжнародны ваенны трыбунал – орган, які быў для гэтага спецыяльна створаны. Суды праходзілі ў Нюрнбергу. З японскімі ваеннымі злачынцамі пасля Другой сусветнай разбіраўся свой трыбунал, называўся ён Міжнародны ваенны трыбунал для Далёкага Усходу і працаваў у Токіа.

Падобныя сітуатыўныя органы ў наступным стварала і ААН. Так, з 1993 па 2017 год вёў працу Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі. Гэта з яго падачы ў турме ў Гаазе апынуўся экс-прэзідэнт Югаславіі Слабадан Мілошавіч.

 

Ці можна паскардзіцца ў Міжнародны суд ААН на канкрэтнага чалавека?

  Не, асобнымі людзьмі ён не займаецца. Яго задача – разбірацца ў канфліктах на ўзроўні краін.

  Напрыклад, цяпер там вырашаюць марскія спрэчкі паміж Чылі і Перу, а таксама спрабуюць прасунуць справу плаціны на Дунаі, якую з 1977 года ніяк не дабудуюць Славакія і Венгрыя. Таксама з 2017 года ў Міжнародным судзе ААН Украіна судзіцца з Расіяй, абвінавачваючы тую ў фінансаванні тэрарызму на Данбасе і ў расавай дыскрымінацыі ў Крыме.

 

А дзе разбіраюцца з дыктатарамі?

  У Міжнародным крымінальным судзе (МКС). Гэта той самы суд у Гаазе, які сярод іншых афрыканскіх – так атрымалася – крывавых рабят разбіраў сітуацыю Муамара Кадафі, аднак палкоўнік да Гаагі так і не даехаў – быў забіты падчас ваеннай аперацыі.

  Адразу трэба адзначыць, што звароты грамадзян МКС не разглядае. Таму петыцыі простых людзей яму не цікавыя, нават калі іх падпіша дзевяць мільёнаў чалавек.

  А вось ужо на ўзроўні афіцыйных прадстаўніцтваў краін Міжнародны крымінальны суд сапраўды займаецца асобамі, якія адказныя за генацыд, ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавецтва. Такія паўнамоцтвы ў суда ёсць на базе Рымскага статута.

  Беларусь не ратыфікавала Рымскі статут, а значыць МКС над яе злачынцамі супраць чалавецтва ўлады не мае. Аднак жа і Лівія, і той жа Судан пад Рымскім статутам подпісаў не ставілі, і тым не менш МКС выдаваў ордэр на арышт Кадафі і Амар-аль-Башыра. Справа ў тым, што адбывалася гэта на падставе рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН.

 

Як прымаюць рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН?

  У склад СБ уваходзяць 15 дзяржаў – сябраў ААН: пяць на пастаяннай аснове (Вялікабрытанія, Кітай, Расія, ЗША, Францыя), а яшчэ дзесяць абіраюць на час. Беларусь ніколі не ўваходзіла ў Савет Бяспекі ААН.

  СБ упаўнаважаны расследаваць спрэчкі і сітуацыі, якія могуць пагражаць падтрыманню міжнароднага міру і бяспекі. Калі ўтрыраваць, то галоўная місія СБ – не дапусціць трэцяй сусветнай вайны.

  Тэхнічна СБ можа: уводзіць санкцыі супраць дзяржаў-парушальнікаў, ладзіць вайсковыя аперацыі супраць іх, уводзіць міратворчыя сілы, ствараць міжнародныя адміністрацыі ў зоне канфлікту пасля яго ўрэгулявання.

  Сябры ААН, па ідэі, павінны выконваць указанні СБ. Праблема ў тым, што да ўказанняў-рэзалюцый даходзіць далёка не заўсёды. У пастаянных краін-удзельніц ёсць права вета, і яны ім актыўна карыстаюцца, нават калі гаворка ідзе пра генацыд ды злачынствы супраць чалавецтва. Асабліва любяць што-небудзь заветаваць ЗША і Расія.

 

Што наконт Еўрапейскага суду па правах чалавека?

ЕСПЧ дазваляе фізічным і юрыдычным асобам судзіцца з міжнароднымі арганізацыямі і цэлымі дзяржавамі. Напрыклад, расіяне актыўна судзяцца з Расіяй і даволі часта дамагаюцца не толькі грашовай кампенсацыі, але нават скасавання прысуду мясцовага суда. Пасля адмены справа не ўтылізуюць, а пераглядаюць, але і гэта ўжо вельмі крута.

Краіны вымушаныя прыслухоўвацца да меркаванняў ЕСПЧ найперш таму, што ў адваротным выпадку ім можа пагражаць выключэнне з Савета Еўропы, а гэта прэстыжны клуб. На жаль, Беларусь не ўваходзіць у Савет Еўропы, яна не ратыфікавала Еўрапейскую канвенцыю па правах чалавека, а значыць і ЕСПЧ для яе – не ўказ.

Узаемаадносіны з Саветам Еўропы ў Беларусі складаныя. Стаць сябрам гэтай прэстыжнай арганізацыі краіна не можа хоць бы таму, што ў ёй да гэтага часу існуе смяротнае пакаранне. Цікава, што статусу «спецыяльна запрошанай у СЕ» дзяржавы Беларусь пазбавілася нават не з-за вышэйшай меры, а з-за чарговага перапісвання Канстытуцыі ў 1996 годзе.

 

Так куды можа паскардзіцца беларускі(-ая) грамадзянін(-ка)?

  Беларусы маюць права звяртацца ў Камітэт ААН па правах чалавека (КПЧ ААН), і орган паўнавартасна разглядае іх звароты. Напрыклад, канал «Цяперашні час» распавядаў пра выпадак Маі Абромчык, пацярпелай на Плошчы-2010. КПЧ зафіксаваў парушэнне правоў чалавека, абавязаў беларускія ўлады правесці адэкватнае расследаванне, а таксама даць пацярпелай кампенсацыю і прынесці прабачэнні. Праблема ў тым, што і ў гэтым выпадку, як і ў многіх іншых, беларускі бок усе гэтыя рашэнні праігнараваў.

  Як жа так? Беларусь жа далучылася да Міжнароднага пакту ААН аб грамадзянскіх і палітычных правах і гэты дакумент ратыфікавала. Тым не менш дзеючая ўлада лічыць, што рашэнні КПЧ ААН працэдурна не ўбудоўваюцца ў айчыннае юрыдычнае поле, а таму да выканання не абавязковыя.

  Уладзіслаў Кавалёў, абвінавачаны ў тэракце ў менскім метро, быў расстраляны яшчэ да таго, як КПЧ разгледзеў ягоную скаргу. Ужо потым камітэт разгледзеў скаргу родных Кавалёва, аднак беларускія ўлады ніяк не пракаментавалі вынікі гэтага разгляду.

Iлюстрацыя by Sheeborshee